Akoto ode-oni – Asa Ikini sa Pataki ni ile Yoruba
Akoto ode-oni (Modern account), Asa Ikini sa Pataki ni ile Yoruba ( Culture is important in the Yoruba land),LITIRESO ALOHUN TO JE MO ASEYE
EKA ISEl LITIRESO
AKOLE ISE: Akoto ode-oni
Akoto ni ona ti a n gba ko ede Yoruba ni ona ti o bojumu ju ti ateyinwa lo.
Alaye lori akoto ode-oni
Ede Yoruba di kiko sile ni odun 1842
Pelu iranlowo awon ajihinrere ijo siemesi bisobu Samueli Ajayi crowther ati Henry Townsend.
Ile ijosin metodiisi, katoliki ati CMS se ipade lori akoto ede Yoruba ni odun 1875 – 1974
Abajade ipade won ni a n lo ninu ede Yoruba titi di oni.
Iwonba iro ti a ba pe ni ki a se akosile re.
Apeere sipeli atijo ati sipeli tuntun
SIPELI ATIJO SIPELI TUNTUN
Aiye Aye
Aiya Aya
Eiye Eye
Yio Yoo
Pepeiye Pepeye
Eiyele Eyele
Enia Eniyan
Okorin Okunrin
Obirin Obinrin
Onje Ouje
Shola Sola
Shango Sango
Oshogbo Osogbo
Ilesha Ilesa
Shagamu Sagamu
Offa Ofa
Ebutemetta Ebute-meta
Shade Sade
Ottun Otun
Iddo Ido
Akiyesi:- A ko gbodo ko konsonati meeji po ninu ede Yoruba. Ba kan naa, awon oro tabi iro ti a ko pe jade lenu yiyo ni a oo yo won
AKA ISE: ASA
AKOLE ISE: Ikini II – Akoko
Asa Ikini sa Pataki ni ile Yoruba.
Idi niyi ti won fi n pe won ni “Omo Kaaro – o-o – jiire”.
Ori ikunle ni omo obinrin yo wa ti omo okunrin yoo si dobale gbalaja ti won ba n ki agba.
Oniruuru ikini ni ile Yoruba.
AKOKO IKINI IDAHUN
Ni aaro E kaaro O o
E-e-jiirebi? Oo
Se alaafia ni aji Adupe
Osan kaasan Oo
Irole E kuurole Oo
Oru E ku aajin Oo
Ni akoko Ojo E ku ojo O o
Ni akoko Oye E ku oye O o
Ni akoko Iyan E ku aheje kiri o Olorun a yo wa
Alaboun Asokale aanfani o O o
Eni to bimo E ku owo lomi Ire a kari
E ku ewu omo oo
Agbe Aroko bodun de o Ase
Babalawo Aborun boye Amin
Aboye bo sise
Aweko oko a refoo, ogun a pana mo Amin o
Osise ijoba Oko oba ko ni sa yin lese Ase
Onidiri Oju gboro ooya a ya
E ku ewa
Oba Kabiyesi Oba yoo ju irukere
Alase Igba keji orisa Iranse oba yoo dahun pe;
Ki ade pe lori “Oba n ki o”
Ki bata pe lese
Awon ti won n ta ayo Mo kota mo kope Ota n je, ope ko gbodo fohun
Oloja Aje a wo gba o Ase
EKA ISE: LITIRESO
AKOLE ISE: LITIRESO ALOHUN TO JE MO ASEYE.
Litrreso alohun ni litireso ti a fi ohun enu gbe jade ti a jogun lati odo awon babanla wa.
Apeere litireso alohun ajemayeye ni
i Ekun Iyawo
ii rara
ii Bolojo
iv Apepe
v Dadakuada abbl
Ekun iyawo gege bi litireso alohun ayeye
Ekun Iyawo je ewi ti omo binrin ti n lo si ile oko maa n sun lojo igbe yawo.
Koko inu ewi ekun iyawo
- O n je ki a mo riri itoju ti awon obi re se lori re lati igba ewe.
- O wa fun idagbere fun ebi ati ara
- O wa fun omobinrin lati bere imoran lodo obi
- O wa fun eko fun awon wundia to ku lati pa ara won mo dojo igbeyawo
Agbegbe ti ekun iyawo ti n waye,
i Ilu iseyin
ii Ilu Ikirun
iii Ilu Osogbo
iv Ilu Oyo Alaafin
v Ilu Ogbomoso abbl
Rara gege bi litireso alohun Ajemayeye
- Rara je litireso alohun atigbadegba lawujo Yoruba.
- Awon obinrin ile ti won mo itupale oriki orisun oko ni won maa nfi rara sisu pon oko won le.
- Akoko ayeye bii ifinijoye igbeyawo, isomoloruko, isile abbl ni awon asurara maa n sun rara ju lati fi ki awon eniyan ja-n-kan lawujo.
- Asun rara le je Okunrin tabi obinrin
Agbegbe ti awon asurara wopo ju si,
I Ede v Oyo Alaafin
ii Ikirun vi Iseyin
iii Ogbomoso vii Ibadan abbl
iv Osogbo
Bolojo gege bi litireso alohun ajemayeye
- Awon omokunrin yewa ni o n sabe maa n ko bolojo lati fi se aponle, tu asiri ,se efe, soro nipa oro ilu, oro aje abbl.
- Won maa nko bolojo ni ibi ayeye bii, igbeyawo, isomoloruko, oye jije, isile abbl.
Igbelewon:
- Kin ni akoto?
- Ko oro atiji mewaa ki o si ko akoto irufe awon oro bee
- Fun litireso alohun ni oriki
- Ko litireso alohun ajemayeye marun un ki o si salaye
Ise asetilewa: ko apeere ewi ekun iyawo kan lati fi han pe obinrin ti o n lo ile oko ni o maa n sun ekun iyawo lati fi moriri awon obi re.
EKA ISE: EDE
AKOLE ISE: AKOTO AWON ORO TI A SUNKI
Akoto ni sipeli titun ti awon onimo ede Yoruba fi enu ko le lori ni odun 1974 lati maa lo.
Sipeli atijo Sipelu titun
Olopa Olopaa
Na Naa
Orun Oorun
Ogun Oogun
Anu Aanu
Papa Paapaa
Suru Suusu
Alafia Alaafia
Oloto Oloooto
Dada Daadaa
Eleyi Eleyii
Marun Marun-un
Alanu Alaaanu
Ologbe Oloogbe
Miran Miiran
Are Aare
Akiyesi:- Iye iro faweli ti a ba pe ni a gbodo se akosile re.
EKA ISE: ASA
AKOLE ISE: IWULO EDE YORUBA
- Ede Yoruba ni a n lo lati ba ara wa so asoye
- Ede ni a fi n se ipolowo oja
- Ohun ni a fi n korin nibi ayeye bii, igbeyawo, Isinku, Isile abbl
- A tun le lo ede fun oro asiri
- Ede Yoruba ni a n lo lati fi ke ewi ti yoo dun-un gbo leti,
- Ede ni a n lo lati fi koni ni eko ile nipa eewo ati asa ile wa.
EKA ISE: LETIRESO
AKOLE ISE: LITIRESO ALOHUN TO JE MO ESIN
AWON LITIRESO ALOHUN TO JE MO ESIN KAN TABI OMIIRAN NI ILE YORUBA NI WONYI,
i Oya – pipe
ii Esu – pipe
iii Orin – arungba
iv Ijala -sisun
v Sango – pipe
vi Iyere
vii Ese – Ifa
ESA – IFA / ORUNMILA:
- Awon olusi re ni babalowo ati awon aloye ifa .
- Akoko odun ifa tabi ni gba ti nnkan ba ru awon olusin re loju ni won n pe e.
Ounje ifa
Adie
Ewure
Eyele
Igbin
Eja
Epo abbl
Eewo ifa/Orunmila
- Jije isu titun saaju odun
igbagbo Yoruba ti o suyo ni
- Ayanmo
- Ebo-riru ati Olodumare.
IJALA:
- O je Orisa Ogun
- Awon Ode, agbe, alagbede ati awon onise irin gbogbo ni olusi ogun.
- Akoko odun ogun ni won maa n sun ijala.
Ounje Ogun.
Aja
Iyan
Obi
Emu
Esun-isu
Akukodie
Eewo Ogun
- Gbigbe ofifo agbe duro
igbagbo Yoruba ti o suyo
igi, aranko, eye.
- Won maa n sun ijala lati fi juba ogun ati lati fi wa oju rere re
SANGO PIPE:
- orisa yii je olufiran
- Awon adosun sango ati oloye re ni olusin re
- Asiko odun sango ni won maa n pe e
- ilu bata ni ilu sango
Ounje Sango.
Orogbo, agbo funfun
Eewo Sango
Siga mimu, Obi, Ewa sese abbl.
Akiyesi: Sango ni o ni ara ati monamona.
ORIN ARUNGBE:
- Awon Oloro ni olu sin re.
- Asiko odun oro ni a n ko orin yii
Ounje oro
Emu
Aja
Eewo Oro
- Obinrin ko gbodo ri oro
- a kii ri ajeku oro
orisa yii je orisa atunluuse
igbelewon :
- Ko iwulo ede Yoruba marun un
- Ko oro atijo marun un ki o si ko akoto irufe oro bee
- Ko litireso ajemo esin marun-un ki o si salaye
Ise asetilewa: se ise sise lori akole yii ninu iwe ilewo Yoruba Akayege
READ ALSO
ALIFABETI YORUBA (YORUBA ALPHABET) -ITAN ISEDALE
Ami ohun lori awon faweeli ati oro onisilebu kan
