Yoruba Lesson Note for SS3 Second Term

Notes on Yoruba for SS3 Second Term – Edudelight.com

SECOND TERM ILAANA ISE NI SAA KINNI FUN SS3

YORUBA LANGUAGE

OSE	AKORI EKO
1	EDE – Atunyewo eko kikun lori silebu ede Yoruba ASA – Atunyewo eko lori Elegbejegbe, iro-si-iro LITIRESO – Agbeyweo asayan iwe ti ajo WAEC/NECO yan Onkowe, eda itan ati awon amuye inu itan yii
2	EDE – Atunyewo eko lori eko fonoloji ede Yoruba B.A foniimu konsonanti, faweli, ohun, konsonanti aranmupe, asesilebu Eda foniimu, konsonanti ati faweli ASA – Agbeyewo awon orisa ile Yoruba Obatala, Orunmila/Ifa. Itan ni soki nipa awon Aworo Orisa LITIRESO – Itupale asayan iwe ajo WAEC/NECO yan
3	EDE – Atunyewo eko lori oro ayalo minu oro ayalo wo inu ede Yoruba ASA – Atunyewo eko lori eko ebi ati iserun eni LITIRESO – Itupale asayan iwe ti ajo WAEC/NECO yan
4	EDE – Atunyewo kikun lori eko ihun oro ai iseda oro-oruko ASA – Atunyewo kikun lori ede eto iselu abinibi ati ode-oni LITIRESO – Itupale asayan iwe ajo WAEC/NECO yan
5	EDE – Atunyewo eko lori isori oro; oro oruko, oro aropo oruko, aoro aropo afarajoruko, oro ise ASA – Atunyewo eko lori oge sise, aso wiwo, itoju ara, ila kiko abbl. LITIRESO – Atunyewo eko lori alo apamo, apagbe ati itandowe abbl
6	EDE – Atunyewo eko lori isori ori apejuwe, oro aponle, oro asopo ati oro atokun ASA – Atunyewo kikun lori asa igbeyawo ni ile Yoruba LITIRESO – Itupale Asayan iwe ti ajo WAEC/NECo yan

OSE KI IN NI

AKORI EKO: EGBE AWO LORISIRISI

Ohun to soro lati mo kulekule ohun ninu egbe awo nitori won kofi eni ti kii se omo egbe idi niyi ti o fi je omo egbe lo le so pelu idaniloju ohun ti o n sele ninu egbe won.

Orisirisii egbe awo ti o wa:

1. Egbe ogboni (abalaye ati ti igbalode)
2. Oro
3. Egungun
4. Agemo
5. Imure
6. Awo opa

Pataki ise opolopo awon egbe awo wonyi ni fun idagbasoke ati alaafia ilu ti okan si n gbe ekeji ni igbonwo. Bi apeere, egbe oro wa fun sise abo ati eto ti o ye lori ipinnu ti o bati odo egbe ogboni wa nipa eto ilu.

Tajateran ko nii se egbe ogboni, kaka bee o wa fun awon agba to ni ojo lori. Ko si fun odo obinrin afi awon ti o ti darugbo patapata ti Atari won to gbe eru awo. Bi apeere, Erelu okun. If ti o yii ni oso awon omo egba poi di niyi ti won fi n pe ara won ni omo iya.

Awon omo egbe ni ani ti won fi n la ara won mo lawujo. Ami egbe pataki ni edan. Ako edan wa fun nnkan ti ko ni ayo ninu ti abo si wa fun nkan ayo ati idunu.

AKORI EKO: AROKO KIKO (LETA AIGBAGBEFE / AIGBEFE)

Leta Aigbagbefe ni leta ti a ko si awon eniyan ti won wan i ipo kan ni ibi ise adaani tabi si ajo ilu. Leta bayii kii se si enikan pato, eniti o je oga ni asiko naa le kaa. Idi niyi ti a kii fi ko oruko eniyan kan si.

Ninu leta aigbagbefe, ko si aaye fun iroyin tabi efe rara. Apeere irufe leta yii ni n ko si Ajete, Olotuu iwe iroyin, Giwa ile-ise, Oba, Alaga igbimo, Alaga ijoba ibile, oga ile – iwe ati akowe agba ibi ise ijoba apapo bii oga agba ajo idanwi WAEC, NECO ati JAMB.

 Igbese Leta aigbagbefe

a. Adiresi: Adiresi meji nil eta aigbafe maa n ni

i. Adiresi akoleta: eyi yoo wa ni owo otun oke iwe, deeti ojo ti a koi we yoo tele ni isale.

ii. Adiresi agbaleta: Eyi yoo wan i owo osi ni ila ti o tele deeti. Apeere:

                                                                                    Federal Government College,

                                                                                    Ilorin,

                                                                                    Kwara State.

                                                                                    2^nd February, 2015.

Olotuu,

Iwe Iroyin Alaroye

34, Agbabiaka Street,

Lagos.

b. Ikini Ibeere: Apa osi ni ila ta tele adiresi agbaleta ni akoleta yoo ko ikini akoko si leta n la ni o gbodo fi bere yoo si fi ami koma kadii re. Apeere:

                                    Olotuu,

                                    Oga ile – iwe,

                                    Akowe agba, abbl

d. Akole leta aigbefe: Ila ti o tele ila ikini ni akoleta yoo ko akole leta re si ni aarin iwe yoo si fara sidii re ti o ba ti leta kekere ko o tabi ki o ko o nil eta nla lai fala si nidii. Apeere:

            Ayeye Ojo Omiran Orile – Ede Naijiria.

e. Ara leta: Aaye ko si fun iforo jewoo tabi awada ninu leta yii, ohun ti a ba fe so ni pato ni a gbodo gbe kale. Ti o ba si je esi iwe ti akoleta ko gba tele tabi ko ni a gbodo fihan.

e. Ikadii/ipari: owo otun ni isale iwe ni akoleta yoo ko igunle leta re si, oruko meji (iyen ni oruko akoleta ati obi re) ni o gbodo ko pelu ami idanuduro ni ipari. Apeere:

                                                                                                Emi ni,

                                                                                                Biodun Agbabiaka.

                                                                                                (signature)

OSE  KEJI

AKORI EKO: AWON ISERUN ENI (AWON BABA NLA ENI)

Nigbakuugba ti a ba menuba awon iserun eni awon eni igbaani to se awon eniyan kan sile ni a n tokasi. Bi a ba si menubaawon iserun, awon to ti ku ni a n tokasi pelu kii se alaaye. Bi baba ati iya to bi ni ba ku, iserun eni ni awon mejeeji, bi o ba si je pe baba ati iya to bi awon obi wa naa ba si ti ku iserun eni ni awon naa. Bee ni a le maa tan an titi de ori eni to te agbo ile tabi eni to se idile tabi iran kan sile. Iserun eni ni eni to se orile iran eni sile nigba laelae.

Oju orori loori se pataki ni ile Yoruba. Oju oori ni ibi ti a sin oku si. Igbagbo Yoruba ni pe gbogbo igba ti a ba pe oku ni oju oori re, yoo dahun yoo si se ohun ti a ba  fe.

Idi ti a fi gbagbo ninu awon iserun eni:

a. Ija pipari ni oju oori

b. Iranlowo jade kuro ninu isoro (B.A ti aje ba ri foro emi eni ti won si fe run agbo ile). Airomobi, abiku.

d. Lati tu won loju (bibe won ki won wa ya si odo won)

Ona ti a n gba tu won loju

a. Odun egungun

b. Odun oro (etutu ni asiko ogbele)

d. Odun eyo

e. Odun eje

Notes on Yoruba for SS3 Second Term – Edudelight.com

OSE KETA

AKORI EKO: AROKO PIPA

Aroko je ona ti awon baba nla wa fi n ba ara won soro bi iru oro bee ba je oro asiri ti eni ti a fe ba so o ko sin i itosi. Aroko ni ami tabi ona ede ti o le je a fe ba so o ko si ni itosi. Aroko ni ami tabi ona ede ti o le je oro kan tabi ohun kan to duro fun nnkan miiran ti a le lo lati fi ba ara eni soro lona ijinle eyi ti o n fun wan i orisii itumo ti o yato si ohun ti ami naa je.

Aroko nii se itumo ara re eni ti a fi ran kii tun soro lori re. A le fi aroko ran eniyan si eni ti yoo paa ki o ma si mo titi ti onitohun yoo fi se ohun ti aroko naa ni ki o se. Bi o ti se je ese ti o ga pe ki a ja leta ti a fi ran ni si eniyan, bee gege ni o je ese ti o ga ki a ja aoko ti a fi ran ni si elomiran.

Ona ti a le pin aroko si:

1. Aroko ibawi
2. Aroko ikede
3. Aroko ikilo
4. Aroko Atonisona
5. Aroko ti o n fi ero inu eni han
6. Aroko elebe
7. Orisii ona miiran ti a tun fi n paroko ni:
8. Aale pipa         (b) Oga fifa      (d) Asewele

AMI AROKO	ITUMO WON
1. Eso omo osan	Eyi ti e ba se ni o dara
2. Ooya iyarun	Ipinya de
3. Efun	Oye n bo wa kan o
4. Ikarahun igbin	Okan mi n fa si o
5. Eesan	Iroyin buruku ni a n gbo nipa re
6. Okuta kekere	Ara wa le bi okuta
7. Awo ehoro	Ki o yara maa sa lo
8. Igba eyin ahun	Ki a mu oro naa ni koko
9. Oju eja	Ki a ri nkan daju daadaa
10. Ajoku owu	Ami iku ni, ewu n be fun e
11. Fifi iye adie ranse	Mo n reti re kiakia

Notes on Yoruba for SS3 Second Term – Edudelight.com

OSE KERIN

ORO AYALO

Oro ayalo ni oro ti a ya lo lati inu ede kan wonu ede Yoruba tabi ede miiran ni ona ti pipe ati kiko re yoo fi wan i ibamu pelu batani iro ede ti a ya a wo. A n ya oro lati sapejuwe asa tuntun ti a n ba pade nipase owo sise, eto oselu, imo ero, imo sayensi, esin, eto amuluudun laarin awon ti won n so ede kan ati elde miiran. Ni Pataki oro ayalo maa n je ki ede kun si, ede ti ko bas i iyipada ninu re kii dagba.

Inu awon ede Yoruba ti ya awon oro lo niwonyi:

EDE                                          APEERE ORO TI A YA

Geesi                                       Buredi, fulawa, sikeeti, sitoofun, angeli, abbl

Hausa                                      Wahala, alaafia, mogaji, labara, alubosa, abbl

Feranse Larubawa                  Alubarika, mogarubi, alujoniu, mojesi, mekunnu abbl

Inu ede geesi ni Yoruba ti ya oro lo julo, idi abayo ni wi pe

1. Ajosepo ojo pipe ti wa laarin ijoba ile Geesi ati ile Naijiria: ati pe

2. Ede Geesi lo tun je ede ibara-eni-soro ni ile ise nibi apejo ati ni ile iwe

Batani ihun ede Yoruba ati oro ayalo

Awon oro ti a bay a wo inu ede Yoruba gbodo wan i ibamu pelu batani bi a ti se n ko awon iro ede Yoruba siel. Bi apeere:

1. Konsonanti kii pari silebu tabi oro Yoruba
2. Isupo konsonanti ko gbodo waye ninu ede Yoruba
3. Gbogbo oro ayalo ni a gbodo fi ami ohun ori
4. Ihun oro ayalo gbodo tele liana ipele koofo: kf tabi fkf
5. Faweli aranmupe ko le je fi ninu oro onibatani

EDA ORO AYALO

Orisii ona ti a le gba ya oro lati inu ede kan wonu ede Yoruba ni:

a. Ilana Afetiya: eyi ni ki atele liana bi a se fi eti gbo bi oro ti dun tabi bi awon elede se n pe e. Bi apeere:

            Tailor – Telo

            Bible – Baibu

            Peter – Pita

            Esther – Esita abbl

b. Ilana Afojuya – oro ayalo afojuya ni awon oro ti a ya nipa tilele liana bi awon elede ti a ya won se n ko awon oro bee sile. Apeere

            Table – Tabili

            Milk – Milliki

            Bible – Bibeli

            Esther – Esiteri

            Peter – Peteru

Ise asetilewa

Ya awon oro isale yii wonu ede Yoruba

1. School
2. Contractor
3. Plug
4. Driver
5. Starch
6. Train
7.  Class
8. Brush
9. Fali
10. Film

Notes on Yoruba for SS3 Second Term – Edudelight.com